De belangrijkste kenmerken op een rij
Dyslexie laat zich zelden zien in één signaal. Het is een patroon dat terugkomt in lezen, spellen en het tempo waarin dat gaat. Deze kenmerken zie ik in mijn praktijk het vaakst terugkomen.
- checkTraag lezen, of juist radend lezen: het woordbeeld wordt gegokt in plaats van gelezen.
- checkLetters of lettergrepen omdraaien, woorden overslaan of regels kwijtraken tijdens het lezen.
- checkSpellingregels die wel begrepen maar niet onthouden worden, waardoor hetzelfde woord in één tekst verschillend gespeld wordt.
- checkMoeite met het automatiseren van klank-tekenkoppeling, waardoor lezen energie blijft kosten in plaats van vanzelf te gaan.
- checkHardop lezen dat veel spanning geeft, zeker in de klas.
- checkVreemde talen die extra zwaar vallen, vooral Engels en Frans met hun onvoorspelbare spelling.
- checkEen groot verschil tussen wat iemand mondeling kan uitleggen en wat er op papier terechtkomt.
Wat zijn typische dyslexiefouten?
Typische fouten zijn het verwisselen van visueel gelijkende letters zoals b en d, het omdraaien van lettergrepen (dorp wordt drop), het weglaten of toevoegen van klanken, en inconsequente spelling van hetzelfde woord binnen één tekst. Het gaat niet om het aantal fouten, maar om de hardnekkigheid ervan.
Bijna elk kind maakt in groep 3 en 4 dit soort fouten. Dat is normaal en hoort bij het leren lezen. Het onderscheid zit in wat er daarna gebeurt. Bij de meeste kinderen verdwijnen ze met oefenen. Bij dyslexie blijven ze, of komen ze terug zodra de aandacht verslapt of de druk oploopt.
Een tweede signaal is het energieverbruik. Een kind zonder dyslexie leest een bladzijde en gaat door. Een kind met dyslexie leest diezelfde bladzijde, is daarna op, en heeft niets van de inhoud meegekregen omdat alle aandacht naar het ontcijferen ging.
Kenmerken bij jongeren en volwassenen
Bij jongeren en volwassenen zie je dyslexie zelden nog aan het lezen zelf. Zij hebben compensatiestrategieën ontwikkeld. Wat overblijft zijn traagheid, vermijding en vermoeidheid: teksten die drie keer nagelezen worden, mails die uren kosten en situaties met hardop lezen die ontweken worden.
Dat laatste is wat mij het meest opvalt bij volwassenen die zich melden. De leesvaardigheid is werkbaar geworden. Het zelfbeeld is dat vaak niet.
- checkVeel langer over teksten doen dan anderen, zonder dat iemand dat ziet.
- checkMails of rapporten meerdere keren controleren, of ze door iemand anders laten nalezen.
- checkNotuleren, hardop voorlezen of spontaan iets op een bord schrijven vermijden.
- checkAan het eind van een werkdag onevenredig moe zijn van het lezen en schrijven.
- checkEen oud, hardnekkig gevoel niet slim genoeg te zijn, ook bij een goede opleiding en een goede baan.
Wat vaak over het hoofd wordt gezien
Slimme kinderen met dyslexie vallen laat op. Zij compenseren met een groot geheugen, een sterke woordenschat of goed luisteren, waardoor de achterstand pas zichtbaar wordt als de stof zwaarder wordt. Vaak is dat in groep 7, groep 8 of pas op de middelbare school.
Ook het omgekeerde gebeurt: het gedrag wordt gezien, de oorzaak niet. Een kind dat de klas uit gestuurd wordt omdat het aan het klooien is tijdens het stillezen, is soms simpelweg een kind dat niet kan meekomen en dat liever de clown uithangt dan de domme.
Dyslexie komt daarnaast vaak samen voor met andere dingen. Met dyscalculie, met ADHD, met hoogbegaafdheid. Die combinaties maken het beeld ingewikkelder en zorgen ervoor dat de een de ander maskeert.
Wat kun je doen bij herkenning?
Begin met het benoemen van wat je ziet, bij school en bij je kind zelf. Vraag de intern begeleider om gerichte extra hulp en om vastlegging van de resultaten, want dat dossier heb je later nodig voor een eventueel onderzoek. En zorg tegelijk dat het zelfvertrouwen niet verder wegzakt terwijl je wacht.
Die laatste stap wordt bijna altijd vergeten. Een onderzoekstraject duurt maanden. In die maanden gaat een kind door met zichzelf vergelijken met de klas. Begeleiding hoeft niet te wachten op een verklaring, en in mijn ervaring is juist die tussenperiode het moment waarop je het meeste verschil maakt.